Điều kiện dự tuyển nghiên cứu sinh trong nước gần như không nói về hình thức đào tạo ở bậc thạc sĩ. Nhưng nó nói rất rõ về những thứ khác — và đó mới là chỗ người học từ xa cần chuẩn bị, thường là chuẩn bị từ trước khi vào chương trình thạc sĩ.
Điều kiện dự tuyển thường gồm những gì
Theo quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ, cơ sở đào tạo quy định điều kiện cụ thể trong đề án tuyển sinh của mình. Bộ điều kiện thường xoay quanh:
- Bằng thạc sĩ ngành phù hợp (một số trường hợp nhận bằng đại học loại giỏi trở lên với điều kiện riêng);
- Năng lực ngoại ngữ đạt mức quy định;
- Đề cương nghiên cứu và định hướng nghiên cứu phù hợp với hướng của cơ sở đào tạo;
- Thư giới thiệu của nhà khoa học;
- Có người hướng dẫn nhận;
- Công bố khoa học — có hoặc không tuỳ chương trình, nhưng ngày càng phổ biến ở các cơ sở lớn.
Đọc lại danh sách này sẽ thấy: hình thức đào tạo thạc sĩ không nằm trong đó. Điều nằm trong đó là bằng chứng bạn làm được nghiên cứu — và đó là chỗ khác biệt thật.
Bốn thứ cần chuẩn bị, theo mức khó
1. Luận văn thạc sĩ — quyết định nhất, và phải quyết sớm nhất
Chương trình thạc sĩ có thể theo định hướng nghiên cứu (kết thúc bằng luận văn) hoặc định hướng ứng dụng (thay bằng học phần và đề án).
Với người muốn học tiếp tiến sĩ, nhánh có luận văn là nhánh nên chọn, vì luận văn chính là bằng chứng bạn làm được nghiên cứu độc lập — thứ hội đồng tuyển sinh muốn thấy.
Vấn đề: ở nhiều trường, nhánh được chọn khi nộp hồ sơ hoặc trong học kỳ đầu, và không đổi được sau đó. Nghĩa là quyết định này phải làm trước khi bạn kịp chắc chắn về việc có học tiến sĩ hay không.
Nguyên tắc: nếu có dù chỉ ý định mơ hồ, hãy chọn nhánh có luận văn. Giữ cửa mở rẻ hơn nhiều so với mở lại cửa đã đóng.
Nếu bạn đã lỡ chọn nhánh không luận văn: vẫn dự tuyển được, nhưng phải bù bằng một công trình khác — một bài báo, một báo cáo hội thảo, hoặc một nghiên cứu độc lập viết ra tử tế. Đó là khối lượng tương đương một luận văn, chỉ khác là làm ngoài chương trình và không ai hướng dẫn.
2. Người hướng dẫn nhận bạn
Ở nhiều cơ sở, đây là yếu tố quyết định. Không có người nhận thì hồ sơ hoàn hảo cũng không đi tiếp được.
Cách tiếp cận, làm trước khi nộp hồ sơ:
- Tìm người đang làm đúng hướng bạn muốn theo. Đọc công bố gần đây của họ, không chỉ đọc danh sách tên trên trang khoa.
- Viết thư ngắn và cụ thể: một câu về bạn là ai và làm gì; hai ba câu về hướng nghiên cứu bạn quan tâm, có nhắc một công trình cụ thể của họ và điểm bạn muốn nối tiếp; một câu hỏi rõ ràng là họ có nhận nghiên cứu sinh kỳ tới không. Đính kèm CV và đề cương sơ bộ hai trang.
Thư dài kể lể hoàn cảnh gần như không được trả lời. Thư cho thấy bạn đã đọc họ thì thường được.
Lợi thế của người vừa làm vừa học ở đây: nếu người hướng dẫn luận văn thạc sĩ của bạn có công bố trong lĩnh vực, họ là cầu nối tự nhiên nhất. Đây là lý do nên chọn người hướng dẫn theo chuyên môn chứ không theo mức độ dễ tính — quyết định từ năm thứ nhất mà đến năm thứ ba mới thấy tác dụng.
3. Thư giới thiệu học thuật
Đây là chỗ người học từ xa yếu nhất, và cũng là chỗ xây được nếu bắt đầu sớm.
Thư từ cấp quản lý nơi làm việc có giá trị bổ sung nhưng không thay thế được thư học thuật — nó nói về bạn ở tư cách nhân viên, không ở tư cách người nghiên cứu.
Bốn việc làm ngay từ học kỳ đầu chương trình thạc sĩ:
- Bật camera và phát biểu trong buổi trực tuyến — giảng viên không viết được thư về một cái tên trên danh sách.
- Đặt câu hỏi cụ thể trên diễn đàn học phần sau mỗi bài.
- Sau mỗi buổi trao đổi riêng, gửi email tóm tắt những gì đã bàn và việc bạn sẽ làm — vừa là biên bản, vừa cho thấy bạn làm việc có tổ chức.
- Đề nghị tham gia một dự án nghiên cứu của khoa, dù nhỏ và không lương.
Và một việc nên làm ngay sau khi bảo vệ luận văn: xin thư giới thiệu khi người hướng dẫn còn nhớ rõ công việc của bạn. Thư xin ba năm sau bao giờ cũng nhạt hơn.
4. Ngoại ngữ
Yêu cầu ngoại ngữ đầu vào tiến sĩ cao hơn chuẩn đầu ra thạc sĩ, đôi khi cao hơn khá nhiều. Và chứng chỉ có thời hạn — thường hai năm.
Hãy tách việc này thành một lộ trình riêng, bắt đầu từ giữa chương trình thạc sĩ. Đây cũng là phần duy nhất của việc chuẩn bị có thể làm bằng những khoảng hai mươi phút rời rạc — hợp với lịch của người đi làm.
Công bố khoa học
Nhiều chương trình tiến sĩ ở các cơ sở lớn yêu cầu hoặc ưu tiên ứng viên đã có công bố. Với người vừa làm vừa học, đây là phần khó tích luỹ nhất — nhưng có một đường ngắn mà nhiều người bỏ qua.
Viết một bài từ chính luận văn của bạn. Làm ngay sau khi bảo vệ, khi nội dung còn trong đầu và người hướng dẫn còn theo sát. Nhiều người hướng dẫn sẵn sàng đồng tác giả và giúp chỉnh sửa — với họ đó cũng là công bố.
Nếu bài báo tạp chí là bước quá dài, hãy bắt đầu bằng một báo cáo hội thảo chuyên ngành. Nhẹ hơn, nhanh hơn, và vẫn là một dòng trong hồ sơ.
Lợi thế của người đi làm
Phần này đáng nói vì nhiều người chỉ nhìn thấy phần thiếu.
- Bạn có vấn đề nghiên cứu thật. Một câu hỏi xuất phát từ thực tiễn công việc thường cụ thể và có ý nghĩa hơn một câu hỏi đọc ra từ tài liệu.
- Bạn tiếp cận được dữ liệu. Đây là thứ khiến nhiều đề tài của người học liên tục bị tắc, và là thứ bạn có sẵn.
- Bạn hiểu bối cảnh từ bên trong — phân biệt được điều người ta nói và điều thực sự diễn ra.
Nếu đề cương nghiên cứu của bạn khai thác được ba điều này, hồ sơ của bạn không phải hồ sơ yếu hơn. Nó là hồ sơ khác — và với đúng người hướng dẫn thì đó là hồ sơ mạnh.
Ba câu hỏi cho cơ sở đào tạo
Gửi trực tiếp cho phòng đào tạo sau đại học của nơi bạn nhắm tới, tốt nhất là trước khi bạn kết thúc chương trình thạc sĩ:
- "Điều kiện dự tuyển nghiên cứu sinh ngành [X] của trường mình hiện gồm những gì ạ?"
- "Trường có yêu cầu công bố khoa học trước khi dự tuyển không?"
- "Học viên tốt nghiệp chương trình định hướng ứng dụng, không làm luận văn, có đủ điều kiện dự tuyển không ạ?"
Câu thứ ba là câu quan trọng nhất nếu bạn đang phân vân chọn nhánh — và nó nên được hỏi trước khi chọn, không phải sau.
Hỏi đáp nhanh
Bằng thạc sĩ hình thức vừa làm vừa học có dự tuyển tiến sĩ được không?
Điều kiện dự tuyển do từng cơ sở quy định trong đề án tuyển sinh, và thường nói về ngành phù hợp, ngoại ngữ, đề cương nghiên cứu và người hướng dẫn — không nói về hình thức đào tạo. Điều thật sự quan trọng là bằng chứng bạn làm được nghiên cứu.
Không làm luận văn thạc sĩ thì có học tiến sĩ được không?
Được nhưng khó hơn đáng kể, vì hội đồng muốn thấy bằng chứng làm được nghiên cứu độc lập. Phải bù bằng một bài báo, một báo cáo hội thảo hoặc một nghiên cứu độc lập viết ra tử tế. Nếu có dù chỉ ý định mơ hồ về việc học tiếp, hãy chọn nhánh có luận văn ngay từ đầu.
Có bắt buộc phải có công bố khoa học trước khi dự tuyển không?
Tuỳ cơ sở đào tạo — nhiều nơi lớn yêu cầu hoặc ưu tiên. Đường ngắn nhất cho người vừa tốt nghiệp thạc sĩ là viết một bài từ chính luận văn của mình, làm ngay sau khi bảo vệ khi người hướng dẫn còn theo sát.
Xin thư giới thiệu học thuật khi nào?
Ngay sau khi bảo vệ luận văn, khi người hướng dẫn còn nhớ rõ công việc của bạn. Và hãy xây quan hệ đó từ học kỳ đầu chứ không phải khi cần — giảng viên không viết được thư về một người họ chưa từng làm việc cùng.