Phần mềm kiểm tra trùng lặp: nó đo gì và không đo gì

Phần mềm kiểm tra trùng lặp là công cụ hỗ trợ người chấm, không phải trọng tài. Nó đo độ giống nhau về văn bản giữa bài của bạn và một kho tài liệu — nó không phán được ai sao chép của ai, và cũng không hiểu bạn đã trích dẫn đúng hay chưa.

Hiểu đúng điều đó giải quyết phần lớn nỗi lo. Bài này nói công cụ đo cái gì, con số nào là bình thường, những gì bị tính trùng một cách oan uổng, và cách viết để không rơi vào vấn đề thật.

Công cụ đo cái gì

Hệ thống so bài của bạn với một kho gồm: tài liệu học thuật đã xuất bản, trang web công khai, và kho bài của chính học viên các khoá trước — phần cuối là phần nhiều người không biết.

Kết quả là một tỷ lệ trùng lặp kèm báo cáo chỉ ra từng đoạn giống và nguồn tương ứng.

Điểm quan trọng nhất: tỷ lệ đó không phải điểm đạo văn. Một bài trích dẫn đầy đủ và đúng quy cách vẫn có tỷ lệ trùng, vì phần trích dẫn nguyên văn tất nhiên giống nguồn. Ngược lại, một bài diễn đạt lại ý người khác mà không ghi nguồn có thể có tỷ lệ rất thấp nhưng vẫn là đạo văn.

Vì vậy người đọc báo cáo phải là con người, và cái họ nhìn là bạn trùng ở đâu và trùng cái gì, chứ không phải con số tổng.

Ngưỡng bao nhiêu là được?

Không có một con số chung cho cả nước. Ngưỡng do từng cơ sở đào tạo quy định, và cách tính cũng khác nhau — có nơi loại trừ danh mục tài liệu tham khảo và phần trích dẫn có ngoặc kép khỏi phép tính, có nơi không.

Vì vậy đừng hỏi "bao nhiêu phần trăm là đạt". Hãy hỏi trường bốn câu:

1. "Trường dùng phần mềm nào và ngưỡng là bao nhiêu?"
2. "Cách tính có loại trừ danh mục tài liệu tham khảo và phần trích dẫn nguyên văn không?"
3. "Học viên có được tự kiểm tra trước khi nộp không, và kiểm được mấy lần?"
4. "Nếu vượt ngưỡng thì quy trình xử lý thế nào?"

Câu thứ hai giải thích vì sao hai bài giống nhau lại ra hai con số khác nhau ở hai trường.

Năm thứ hay bị tính trùng mà không phải lỗi của bạn

Đây là lý do nhiều bài nghiêm túc vẫn ra tỷ lệ cao, và là chỗ nên rà trước khi hoảng:

• Danh mục tài liệu tham khảo. Tên tác giả, tên bài, tên tạp chí — tất nhiên giống mọi bài khác trích cùng nguồn. Nếu trường không loại trừ phần này, nó có thể chiếm một phần đáng kể tỷ lệ.
• Trích dẫn nguyên văn có ngoặc kép. Đúng quy cách nhưng vẫn bị đếm nếu không được loại trừ.
• Tên văn bản pháp luật, tên tổ chức, thuật ngữ chuyên ngành cố định. Không có cách diễn đạt khác, và cũng không nên có.
• Mô tả phương pháp chuẩn. Cách trình bày một phương pháp thống kê phổ biến gần như giống nhau ở mọi bài.
• Bài của chính bạn đã nộp trước đó — đề cương, tiểu luận học phần, bài báo bạn đã công bố. Hệ thống không phân biệt được đó là bạn.

Trường hợp cuối có tên riêng là tự đạo văn, và cách xử lý đúng là tự trích dẫn: ghi rõ nội dung này đã được trình bày trong công trình nào của chính bạn. Đây là chuẩn học thuật bình thường, không phải điều gì phải giấu.

Vấn đề thật: dùng ý người khác mà không ghi nguồn

Cái mà quy định về liêm chính học thuật thật sự nhắm tới không phải là sự trùng chữ, mà là việc trình bày ý tưởng, số liệu hoặc kết quả của người khác như thể của mình.

Ba dạng thường gặp, và cả ba đều xảy ra do không biết chứ không do cố ý:

• Diễn đạt lại ý người khác mà không ghi nguồn. Đổi hết từ ngữ không làm ý tưởng thành của bạn. Đây là dạng phổ biến nhất và cũng là dạng phần mềm khó bắt nhất — nhưng người chấm có chuyên môn thì nhận ra.
• Dùng số liệu hoặc bảng biểu của nguồn khác mà không dẫn.
• Trích dẫn dây chuyền — đọc tác giả B trích tác giả A, rồi ghi như thể mình đã đọc A. Cách đúng: đọc A, hoặc ghi rõ là dẫn theo B.

Cách viết để không rơi vào vấn đề

Bốn thói quen, và chúng đều rẻ hơn việc sửa sau:

1. Ghi nguồn ngay khi đọc, không để đến lúc viết. Đây là thói quen quan trọng nhất. Truy lại một trích dẫn ở tháng thứ mười một vừa mất thời gian vừa dễ sai — và sai trích dẫn là lỗi bị đánh giá nặng.
2. Phân biệt rõ ba loại câu trong bản thảo của bạn: câu trích nguyên văn (có ngoặc kép và nguồn), câu diễn đạt lại ý người khác (có nguồn, không ngoặc kép), và câu nhận định của chính bạn. Nhiều người viết lẫn ba loại này và mất dấu.
3. Trích nguyên văn thì trích ngắn. Chỉ trích nguyên văn khi cách diễn đạt của tác giả là điều đáng giữ. Còn lại thì diễn đạt lại — và vẫn ghi nguồn.
4. Dùng phần mềm quản lý trích dẫn nếu bạn quen. Nó giúp danh mục tài liệu đúng quy cách và không thất lạc nguồn.

Nếu kết quả vượt ngưỡng

Đừng sửa mù. Làm theo thứ tự:

1. Đọc báo cáo chi tiết, không chỉ nhìn con số tổng. Xem trùng ở đâu và trùng với nguồn nào.
2. Phân loại từng đoạn trùng vào ba nhóm: (a) trùng do danh mục tài liệu và trích dẫn hợp lệ — thường không phải sửa, chỉ cần giải trình; (b) trùng do thuật ngữ hoặc mô tả chuẩn — cũng vậy; (c) trùng do bạn dùng ý hoặc câu của nguồn mà thiếu dẫn — đây là phần phải sửa.
3. Với nhóm (c), bổ sung trích dẫn cho đúng và diễn đạt lại bằng lời của mình ở những chỗ không cần trích nguyên văn.
4. Trao đổi với người hướng dẫn trước khi nộp lại. Họ đã xử lý tình huống này nhiều lần và biết trường mình xét thế nào.

Một điều nên nói thẳng: cách xử lý đúng là trích dẫn cho đủ, không phải tìm cách làm cho phần mềm không nhận ra. Hướng thứ hai không giải quyết vấn đề gốc, và nếu bị phát hiện thì hậu quả nặng hơn nhiều so với việc phải sửa một bản thảo.

Hỏi đáp nhanh