Đây là chỗ nhiều luận văn tắc, và nó tắc muộn — thường ở tháng thứ bảy, khi bạn đã đầu tư nhiều tháng vào một đề tài rồi mới phát hiện không lấy được dữ liệu như dự tính.
Bài này nói cách phòng, và cách xử lý khi bạn ở xa nơi có dữ liệu.
Việc phải làm trước khi chốt đề tài
Trước khi bảo vệ đề cương, trả lời một câu bằng sự thật chứ không bằng dự tính:
Dữ liệu này tôi lấy ở đâu, bằng cách nào, và tôi đã kiểm tra là lấy được chưa?
"Tôi nghĩ là lấy được" không phải câu trả lời. Câu trả lời là: tôi đã liên hệ thử, đã gửi thử bảng hỏi cho năm người, đã xin được văn bản đồng ý, hoặc đã tải thử một phần dữ liệu.
Làm một phép thử nhỏ trước khi chốt: gửi bảng hỏi cho năm người, hoặc liên hệ hai đơn vị xin dữ liệu. Nếu bước thử này không được, đề tài đó chưa khả thi — dù nó hay đến đâu. Biết ở tháng thứ hai rẻ hơn biết ở tháng thứ bảy rất nhiều.
Bốn nguồn dữ liệu không cần đi đâu
1. Chính nơi bạn làm việc
Lợi thế lớn nhất của người vừa làm vừa học, và nhiều người không khai thác.
Nhưng phải hỏi trước, bằng văn bản, ba điều:
- Bạn được dùng dữ liệu nào, ở mức chi tiết nào;
- Có phải ẩn danh tên đơn vị và tên người trong luận văn không;
- Luận văn có cần được duyệt trước khi nộp không.
Điều thứ ba đáng cân nhắc kỹ: nếu nơi làm việc yêu cầu duyệt nội dung, bạn có thể rơi vào tình huống hội đồng muốn một kết luận còn nơi làm việc muốn một kết luận khác.
Và một rủi ro phải phòng: nếu bạn đổi việc giữa chừng, quyền tiếp cận dữ liệu mất theo. Hãy thu thập xong và lưu bản của mình sớm.
2. Khảo sát trực tuyến
Giải quyết phần lớn vấn đề địa lý. Ba điều quyết định chất lượng:
- Chạy thử trên mười người trước khi phát rộng. Xem câu nào bị hiểu sai, câu nào bị bỏ trống. Phát rộng một bảng hỏi lỗi là mất cả đợt.
- Ngắn. Bảng hỏi dài có tỷ lệ bỏ dở cao, và người bỏ dở thường khác người trả lời hết — điều đó làm lệch kết quả.
- Nghĩ trước cách tiếp cận đúng nhóm đối tượng. Đây mới là phần khó, không phải phần công cụ.
3. Phỏng vấn qua cuộc gọi video
Ngày càng được chấp nhận rộng rãi, và với nhiều đề tài thì không kém phỏng vấn trực tiếp.
Bốn lưu ý: xin phép ghi âm và ghi rõ mục đích sử dụng; kiểm tra thiết bị trước; chuẩn bị bản hướng dẫn phỏng vấn nhưng để chỗ cho câu hỏi phát sinh; và chuyển bản ghi sang máy tính rồi sao lưu ngay trong ngày — bản ghi chỉ nằm trong điện thoại là rủi ro thật.
4. Dữ liệu thứ cấp
Ít người khai thác đủ. Các nguồn công khai: số liệu thống kê của cơ quan nhà nước, báo cáo ngành, dữ liệu của tổ chức quốc tế, báo cáo thường niên của doanh nghiệp niêm yết.
Với nhiều đề tài ứng dụng, số liệu chính thống nằm ở đây chứ không nằm trong tạp chí học thuật — và bạn không phải đi đâu để lấy.
Vấn đề thật của người ở tỉnh khác
Không phải khoảng cách — mà là không có người giới thiệu.
Xin dữ liệu từ một tổ chức mà bạn không quen ai gần như luôn thất bại, dù bạn ở đâu. Còn nếu có người trong đó giới thiệu, khoảng cách địa lý không thành vấn đề.
Bốn cách tìm người giới thiệu:
- Bạn cùng lớp. Đây là lợi thế lớn nhất của chương trình vừa làm vừa học mà ít người dùng: họ đang làm việc thật ở các tổ chức thật, trải khắp nhiều tỉnh và nhiều ngành. Nếu bạn cần khảo sát nhiều đơn vị, họ chính là đường vào.
- Người hướng dẫn. Hỏi thẳng: "Thầy/cô có biết ai ở [tổ chức] hoặc trong mảng [X] không ạ?" Đây là việc bình thường và họ thường sẵn lòng.
- Mạng lưới nghề nghiệp của bạn — đồng nghiệp cũ, hội ngành, đối tác.
- Cựu học viên của trường đang làm trong lĩnh vực đó.
Điều này dẫn tới một lời khuyên về chọn đề tài: hãy chọn hướng nghiên cứu mà bạn có đường vào — một vấn đề trong lĩnh vực của bạn, không nhất thiết ở đơn vị bạn. Đó là vùng vừa giữ được lợi thế hiểu bối cảnh, vừa tránh ràng buộc bảo mật, vừa có đường tiếp cận dữ liệu.
Xin dữ liệu từ tổ chức: cách viết
Thư xin dữ liệu bị từ chối phần lớn vì nó yêu cầu quá nhiều và cho lại quá ít. Bốn phần nên có:
- Bạn là ai và đang làm gì — học viên cao học trường nào, đề tài gì. Kèm giấy giới thiệu của trường nếu có; đây là việc phòng đào tạo cấp và nó tăng đáng kể tỷ lệ được nhận lời.
- Cần chính xác cái gì. Nêu cụ thể: bao nhiêu người trả lời khảo sát, dữ liệu của giai đoạn nào, ở mức chi tiết nào. Yêu cầu mơ hồ dễ bị từ chối vì người nhận không biết mình đang đồng ý với cái gì.
- Cam kết về bảo mật — ẩn danh tên đơn vị và tên người, chỉ dùng cho mục đích nghiên cứu, không công bố dữ liệu thô.
- Bạn cho lại gì. Đây là phần hay bị bỏ và là phần tạo khác biệt lớn nhất: đề nghị gửi lại báo cáo kết quả cho đơn vị. Với nhiều tổ chức, đó là một nghiên cứu miễn phí về chính họ.
Và gửi sớm. Thủ tục nội bộ ở nhiều nơi mất vài tuần, không rút ngắn được bằng cách giục.
Luôn có phương án B
Nguyên tắc phòng thủ quan trọng nhất trong giai đoạn này: trước khi bắt đầu thu thập, trả lời câu "nếu nguồn chính không được thì tôi dùng gì?"
Nghĩ trước, không nghĩ lúc đã hỏng. Vài hướng chuyển:
- Từ dữ liệu một đơn vị sang khảo sát nhiều đơn vị nhỏ hơn;
- Từ dữ liệu sơ cấp sang kết hợp dữ liệu thứ cấp công khai;
- Từ mẫu lớn sang nghiên cứu định tính với ít người nhưng sâu hơn;
- Thu hẹp phạm vi — một địa bàn, một nhóm đối tượng cụ thể.
Và cộng thêm khoảng một nửa vào mọi ước lượng thời gian. Khảo sát bạn nghĩ mất ba tuần thường mất sáu — vì giai đoạn này phụ thuộc vào người khác, không phụ thuộc vào bạn.
Vấn đề đạo đức nghiên cứu
Không phải thủ tục hình thức. Bốn điều tối thiểu:
- Người tham gia phải biết họ đang tham gia vào cái gì và đồng ý — nêu rõ mục đích nghiên cứu ở đầu bảng hỏi hoặc đầu buổi phỏng vấn.
- Ẩn danh khi trình bày kết quả, trừ khi có đồng ý rõ ràng.
- Không dùng dữ liệu vào mục đích khác ngoài cái đã nêu.
- Bảo mật dữ liệu thô — đừng để nó trong dịch vụ bên ngoài không kiểm soát, nhất là dữ liệu từ nơi làm việc.
Hỏi trường xem có yêu cầu thủ tục xét duyệt đạo đức nghiên cứu không — với một số ngành thì có, và làm sau khi đã thu thập là quá muộn.
Hỏi đáp nhanh
Ở tỉnh khác thì thu thập dữ liệu thế nào?
Bốn nguồn không cần đi đâu: dữ liệu từ chính nơi bạn làm việc, khảo sát trực tuyến, phỏng vấn qua cuộc gọi video, và dữ liệu thứ cấp công khai. Vấn đề thật của người ở xa thường không phải khoảng cách mà là không có người giới thiệu.
Xin dữ liệu từ tổ chức mà không quen ai thì sao?
Gần như luôn thất bại, dù bạn ở đâu. Hãy tìm người giới thiệu: bạn cùng lớp đang làm ở các tổ chức khác, người hướng dẫn, mạng lưới nghề nghiệp của bạn, hoặc cựu học viên trong lĩnh vực đó.
Thư xin dữ liệu nên viết gì?
Bốn phần: bạn là ai kèm giấy giới thiệu của trường, cần chính xác cái gì (nêu cụ thể, không mơ hồ), cam kết về bảo mật và ẩn danh, và bạn cho lại gì — đề nghị gửi lại báo cáo kết quả cho đơn vị là phần tạo khác biệt lớn nhất.
Nếu không lấy được dữ liệu như dự tính thì sao?
Đây là lý do phải có phương án B từ trước khi bắt đầu thu thập: chuyển từ một đơn vị sang khảo sát nhiều đơn vị nhỏ, kết hợp dữ liệu thứ cấp công khai, chuyển sang nghiên cứu định tính với ít người nhưng sâu hơn, hoặc thu hẹp phạm vi.