Đây là quyết định có ảnh hưởng lớn nhất đến chất lượng năm cuối chương trình, và nó thường được làm nhanh nhất — vì lúc phải chọn thì bạn đang bận với học phần, và luận văn còn có cảm giác ở xa.
Bài này đưa ra tiêu chí xếp theo thứ tự quan trọng với người vừa làm vừa học, cách tìm hiểu trước khi chọn, và những gì cần chốt ngay buổi gặp đầu.
Bốn tiêu chí, theo thứ tự
1. Có làm đúng mảng bạn định làm không
Tiêu chí quan trọng nhất, và cũng là tiêu chí loại trừ. Người hướng dẫn không cùng chuyên môn thì bạn tự mò, còn họ thì góp ý chung chung — cả hai đều mất thời gian.
Cách kiểm, không cần hỏi ai: tra tên họ trên các cơ sở dữ liệu học thuật công khai. Bạn không cần đánh giá chất lượng nghiên cứu — chỉ cần xem họ có công bố trong mảng đó không, và công bố gần nhất vào năm nào. Người có công bố trong ba năm gần đây đang làm việc trong lĩnh vực; người có công bố gần nhất mười năm trước thì đã chuyển hướng.
2. Nhận bao nhiêu học viên cùng lúc
Có trần theo quy định, và trần đó tồn tại vì lý do thật: người hướng dẫn mười lăm học viên không thể đọc kỹ như người hướng dẫn ba.
Hỏi thẳng: "Thầy/cô đang hướng dẫn bao nhiêu học viên khoá này ạ?" Đây là câu hỏi bình thường và câu trả lời nói nhiều hơn mọi lời hứa về thời gian.
3. Nhịp làm việc và tốc độ phản hồi
Với người vừa làm vừa học, đây là tiêu chí quan trọng hơn học hàm học vị — vì bạn không có nhiều thời gian để chờ.
Cách tìm hiểu tốt nhất: hỏi học viên khoá trước của chính người đó. Một câu hỏi qua nhóm lớp hoặc qua cố vấn học tập — "anh chị nào từng làm luận văn với thầy [tên] cho em hỏi thăm với ạ" — cho bạn thông tin thật hơn mọi buổi gặp đầu.
4. Sự phù hợp về cách làm việc
Có người hướng dẫn sát sao, có người để học viên tự chủ. Cả hai đều có thể tốt — vấn đề là hợp với bạn hay không.
Nếu bạn là người cần mốc và nhắc nhở, người để bạn tự chủ hoàn toàn sẽ khiến bạn trôi. Nếu bạn tự chạy được, người kiểm soát chặt sẽ làm bạn thấy vướng.
Điều không nên đưa lên đầu: chọn theo học hàm học vị cao nhất, hoặc chọn người dễ tính nhất. Người có chức danh cao mà không cùng mảng và bận không đọc bài của bạn thì không giúp được gì; người dễ tính cho qua mọi thứ để lại cho bạn một luận văn yếu và một hội đồng khó.
Việc cần làm trước khi chọn
- Xin danh sách hướng nghiên cứu khoa đang nhận hướng dẫn. Nếu không ai làm mảng bạn định làm, bạn phải đổi đề tài — và biết sớm thì còn chọn được.
- Đọc ba đến năm luận văn đã bảo vệ do những người bạn đang cân nhắc hướng dẫn. Nhiều trường công bố công khai. Đây là cách nhìn thấy trực tiếp mặt bằng yêu cầu của từng người.
- Tra công bố của họ — mảng nào, năm nào.
- Hỏi học viên khoá trước. Bước có giá trị thông tin cao nhất.
- Xin gặp hoặc trao đổi với hai đến ba người trước khi chốt, thay vì nhận người đầu tiên đồng ý.
Nếu trường phân người hướng dẫn
Không phải nơi nào cũng cho chọn. Nếu bị phân:
- Vẫn nêu nguyện vọng bằng văn bản trước khi phân, kèm lý do chuyên môn — hướng nghiên cứu của bạn khớp với công bố của người đó. Nhiều nơi có xem xét nguyện vọng dù không cam kết.
- Nếu được phân người không cùng mảng, hãy trao đổi với trưởng bộ môn sớm, trước khi bắt đầu chứ không phải giữa chừng. Đề nghị bổ sung người hướng dẫn thứ hai thường dễ được chấp nhận hơn đề nghị thay — nó không đặt ai vào thế mất mặt, và quy chế cho phép hai người cùng hướng dẫn.
Buổi gặp đầu: chốt bốn thứ
Đây là buổi quan trọng nhất, và phần lớn học viên bỏ lỡ nó vì chỉ dùng để chào hỏi.
- Nhịp trao đổi: bao lâu một lần, qua kênh nào (email, hệ thống của trường, gọi video).
- Thời gian phản hồi dự kiến cho một chương bản thảo. Biết trước con số này giúp bạn lập kế hoạch thật thay vì chờ đợi mơ hồ.
- Cách gửi bản thảo: theo chương hay cả bài. Gợi ý: theo chương — người hướng dẫn đọc mười trang dễ hơn tám mươi trang, và bạn nhận phản hồi sớm để không đi sai cả một đoạn dài.
- Các mốc lớn: khi nào xong đề cương, khi nào xong thu thập dữ liệu, khi nào có bản thảo đầy đủ.
Và một thói quen nên bắt đầu ngay từ buổi này: sau mỗi lần trao đổi, gửi email tóm tắt những gì đã bàn và việc bạn sẽ làm đến lần sau. Người hướng dẫn chỉ cần trả lời "đúng rồi" là bạn có một biên bản.
Thói quen này làm ba việc: tránh hiểu nhầm, cho thấy bạn làm việc có tổ chức, và tạo dấu vết nếu sau này cần trao đổi với bộ môn về tiến độ. Đây là việc tốt nhất mà học viên tự làm được cho mình.
Điều người vừa làm vừa học nên nói thẳng từ đầu
Đừng giấu lịch làm việc của bạn. Nói rõ ngay buổi đầu:
- Bạn đang làm toàn thời gian, quỹ thời gian mỗi tuần khoảng bao nhiêu;
- Những giai đoạn cao điểm công việc trong năm;
- Bạn có thể tiếp cận dữ liệu gì từ công việc — đây là lợi thế, hãy nêu ra.
Người hướng dẫn biết trước sẽ đặt mốc thực tế hơn. Người không biết sẽ đặt mốc theo chuẩn của học viên toàn thời gian, và bạn sẽ liên tục trượt.
Hỏi đáp nhanh
Tiêu chí nào quan trọng nhất khi chọn người hướng dẫn?
Họ có làm đúng mảng bạn định làm không — đây là tiêu chí loại trừ. Kiểm bằng cách tra công bố của họ trên cơ sở dữ liệu học thuật công khai: có công bố trong mảng đó không, và gần nhất vào năm nào.
Có nên chọn người có học hàm cao nhất không?
Không nên đưa lên đầu. Người có chức danh cao mà không cùng mảng và bận không đọc bài của bạn thì không giúp được gì. Với người vừa làm vừa học, nhịp làm việc và tốc độ phản hồi quan trọng hơn.
Làm sao biết một người hướng dẫn có tận tâm không?
Hỏi học viên khoá trước của chính người đó — đây là bước có giá trị thông tin cao nhất. Một câu hỏi qua nhóm lớp hoặc qua cố vấn học tập cho bạn thông tin thật hơn mọi buổi gặp đầu.
Trường phân người hướng dẫn không cùng mảng thì sao?
Trao đổi với trưởng bộ môn sớm, trước khi bắt đầu chứ không phải giữa chừng. Đề nghị bổ sung người hướng dẫn thứ hai thường dễ được chấp nhận hơn đề nghị thay, và quy chế cho phép hai người cùng hướng dẫn.