Chương trình bằng tiếng Anh hay tiếng Việt: bốn câu hỏi tách bạch

Câu hỏi này quyết định nhiều hơn người ta tưởng — không chỉ vì ngôn ngữ trên lớp, mà vì nó kéo theo ba thứ khác: tài liệu bạn phải đọc, ngôn ngữ bạn phải viết luận văn, và điều kiện ngoại ngữ bạn phải đáp ứng.

Bài này phân loại các dạng chương trình và nói rõ mỗi dạng đòi hỏi gì.

Bốn dạng thường gặp

1. Hoàn toàn tiếng Việt

Bài giảng, tài liệu chính, bài tập, luận văn — tất cả bằng tiếng Việt. Tiếng Anh xuất hiện ở phần tài liệu tham khảo nâng cao, và ở chuẩn đầu ra ngoại ngữ mà bạn vẫn phải đạt để được xét tốt nghiệp.

Đây là dạng phổ biến nhất của chương trình trong nước.

2. Tiếng Việt, tài liệu tiếng Anh

Giảng bằng tiếng Việt nhưng giáo trình và tài liệu tham khảo chính bằng tiếng Anh. Phổ biến ở các ngành mà tài liệu tiếng Việt còn ít.

Dạng này đòi hỏi khả năng đọc tiếng Anh học thuật ở mức khá, dù bạn không cần nói hay viết.

3. Song ngữ

Một số học phần tiếng Việt, một số tiếng Anh — thường các học phần do giảng viên nước ngoài dạy. Luận văn có thể viết bằng một trong hai, tuỳ quy định.

4. Hoàn toàn tiếng Anh

Thường là chương trình liên kết quốc tế hoặc chương trình chất lượng cao. Mọi thứ bằng tiếng Anh, kể cả luận văn và buổi bảo vệ.

Bốn câu hỏi cần đặt

Đừng hỏi "chương trình dạy bằng tiếng gì" — câu trả lời sẽ đơn giản hơn thực tế. Hãy hỏi bốn câu tách bạch:

1. "Bài giảng và buổi trực tuyến bằng ngôn ngữ nào?"
2. "Giáo trình và tài liệu bắt buộc bằng ngôn ngữ nào?" — đây là câu quan trọng nhất và hay bị bỏ qua, vì đọc chiếm phần lớn thời gian học.
3. "Bài tập và bài thi nộp bằng ngôn ngữ nào?"
4. "Luận văn viết và bảo vệ bằng ngôn ngữ nào?"

Bốn câu này có thể cho bốn câu trả lời khác nhau trong cùng một chương trình. Đó chính là lý do phải hỏi tách ra.

Về chuẩn đầu ra ngoại ngữ — áp dụng cho mọi dạng

Đây là điểm nhiều người hiểu nhầm: kể cả chương trình hoàn toàn tiếng Việt vẫn có yêu cầu chuẩn đầu ra ngoại ngữ để được xét tốt nghiệp, thường tương đương bậc 3 trên 6 theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam.

Ba câu cần hỏi, và hỏi sớm:

• Chuẩn cụ thể là gì?
• Trường chấp nhận những chứng chỉ nào, và có tổ chức thi nội bộ được công nhận không?
• Chứng chỉ phải còn hạn tính đến thời điểm nào — lúc nộp hồ sơ xét tốt nghiệp, hay lúc hội đồng họp?

Câu thứ ba quan trọng vì phần lớn chứng chỉ quốc tế có giá trị hai năm, và chứng chỉ hết hạn ngay trước ngày xét tốt nghiệp là tình huống xảy ra thường xuyên. Đây là lý do phổ biến nhất khiến người ta học xong hết học phần, bảo vệ xong luận văn, mà vẫn chưa được nhận bằng.

Nếu tiếng Anh của bạn ở mức trung bình

Dạng 2 (giảng tiếng Việt, tài liệu tiếng Anh) là dạng mà nhiều người đánh giá thấp độ khó, rồi vất vả ở học kỳ đầu.

Nhưng có một điều đáng biết: rào cản thường không phải trình độ tiếng Anh chung, mà là chưa quen với cách một bài báo học thuật được viết ra — và đó là thứ học được trong vài tuần, khác hẳn với việc nâng trình độ ngoại ngữ trong vài tháng.

Ba việc làm được trước khi nhập học:

• Lập danh sách 50–100 thuật ngữ cốt lõi của ngành, kèm nghĩa và cách dùng. Cách lập nhanh: đọc ba bài tổng quan trong ngành, ghi lại mọi thuật ngữ lặp lại. Sau khi nắm chúng, tốc độ đọc của bạn tăng rõ rệt — vì phần khó thật sự nằm ở thuật ngữ, không ở ngữ pháp.
• Làm quen với cấu trúc bài báo học thuật. Chúng gần như luôn theo cùng một khuôn, nên khi đã biết khuôn thì bạn biết đi tìm cái mình cần ở đâu, không phải đọc tuần tự từ đầu đến cuối.
• Đọc bài tiếng Việt cùng chủ đề trước. Nắm khái niệm bằng tiếng mẹ đẻ rồi đọc bản tiếng Anh nhẹ hơn nhiều — bạn chỉ phải xử lý ngôn ngữ, không phải xử lý cả khái niệm mới lẫn ngôn ngữ mới cùng lúc.

Nếu là chương trình hoàn toàn tiếng Anh

Cân nhắc thêm ba điều:

• Viết học thuật khó hơn đọc nhiều. Bạn sẽ phải viết bài có lập luận, có trích dẫn, theo quy cách. Nếu chưa từng làm, hãy tính thêm thời gian cho phần này — nhất là ở giai đoạn luận văn.
• Bảo vệ luận văn bằng tiếng Anh đòi hỏi nói trước hội đồng và trả lời chất vấn. Đây là kỹ năng riêng, cần tập trước chứ không tự có.
• Điều kiện đầu vào thường cao hơn chuẩn đầu ra của chương trình tiếng Việt. Kiểm trước xem chứng chỉ hiện tại của bạn có đạt không.

Ngược lại, đây là lợi thế nếu bạn định học tiếp lên tiến sĩ ở nước ngoài: bạn đã quen với cách viết học thuật tiếng Anh, và đó là thứ người học chương trình tiếng Việt hay thiếu nhất khi làm hồ sơ.

Một cách chọn

Trả lời hai câu:

1. Bạn học để làm gì? Nếu để làm việc trong nước, ở lĩnh vực mà tài liệu tiếng Việt đủ dùng, thì chương trình tiếng Việt hợp lý — và tiếng Anh của bạn xử lý riêng ở phần chuẩn đầu ra. Nếu để làm việc trong môi trường quốc tế, hoặc để học tiếp ở nước ngoài, thì đầu tư vào chương trình tiếng Anh là đầu tư đúng chỗ.
2. Quỹ thời gian của bạn có chịu được gánh nặng kép không? Học vừa nội dung vừa ngôn ngữ trong khi đi làm toàn thời gian là hai việc cùng lúc. Nếu tiếng Anh của bạn chưa đủ và lịch làm việc đã căng, thì học chương trình tiếng Việt rồi nâng ngoại ngữ riêng thường về đích chắc hơn.

Hỏi đáp nhanh