Phân tích dữ liệu: quyết định trước khi thu, không phải sau

Một tình huống lặp lại: học viên thu xong dữ liệu, ngồi trước bảng số liệu và không biết làm gì với nó.

Nguyên nhân gần như luôn giống nhau — cách phân tích được nghĩ tới sau khi thu, chứ không phải trước.

Quyết định trước khi thu

• Viết ra bạn sẽ phân tích thế nào ngay trong đề cương, không để tới sau.
• Kiểm tra dữ liệu bạn định thu có trả lời được câu hỏi không — nhiều bảng hỏi thu về dữ liệu không dùng được cho câu hỏi gốc.
• Thử phân tích trên dữ liệu giả — tạo vài chục dòng số liệu tưởng tượng và chạy thử. Việc này mất một buổi và phát hiện ra vấn đề khi còn sửa được.
• Bàn với người hướng dẫn về phương án phân tích trước khi thu, không phải sau.
• Đảm bảo bạn dùng được công cụ — nếu cần học thì tính thời gian đó vào kế hoạch.

Với dữ liệu định lượng

• Bắt đầu bằng mô tả — số lượng, phân bố, giá trị bất thường. Đừng nhảy thẳng vào kiểm định.
• Nhìn dữ liệu bằng biểu đồ trước khi chạy bất cứ gì — nhiều vấn đề chỉ lộ ra khi vẽ.
• Kiểm tra điều kiện áp dụng của phương pháp bạn định dùng.
• Cỡ mẫu nhỏ hạn chế những gì kết luận được — hãy nêu rõ điều đó thay vì bỏ qua.
• Không chạy hàng loạt kiểm định rồi báo cáo cái ra kết quả — đây là vấn đề về liêm chính, và người chấm nhận ra.

Với dữ liệu định tính

• Ghi lại quy trình mã hoá — người đọc cần biết bạn đi từ dữ liệu thô tới kết luận thế nào.
• Đọc toàn bộ trước khi mã hoá, đừng mã từ bản ghi đầu tiên.
• Cho người khác mã thử một phần nếu có thể — chỗ khác nhau chỉ ra chỗ mã chưa rõ.
• Trích lời phải đại diện, không chỉ chọn câu hợp với lập luận của bạn.
• Bảo đảm không nhận ra được người nói, kể cả với người trong cùng tổ chức — điểm hay bị bỏ sót với nghiên cứu quy mô nhỏ.

Làm sạch dữ liệu

• Giữ bản gốc không đụng tới — mọi xử lý làm trên bản sao.
• Ghi lại mọi thao tác — bạn phải tái tạo được, và người chấm có thể hỏi.
• Xử lý dữ liệu thiếu có nguyên tắc và nêu rõ nguyên tắc đó trong luận văn.
• Đừng loại giá trị bất thường chỉ vì nó bất thường — kiểm tra xem nó là lỗi nhập liệu hay là dữ liệu thật.
• Sao lưu ở nhiều nơi.

Diễn giải đúng mức

Chỗ bị phê nhiều nhất trong mọi luận văn:

• Kết luận không được đi xa hơn dữ liệu cho phép.
• Quan hệ giữa hai yếu tố không có nghĩa cái này gây ra cái kia — đây là lỗi phổ biến nhất và cũng dễ tránh nhất.
• Kết quả trên mẫu của bạn không tự nhiên đúng cho toàn bộ — nêu rõ phạm vi.
• Không tìm thấy khác biệt không có nghĩa là không có khác biệt — có thể do cỡ mẫu.
• Nêu giới hạn thật, không nêu giới hạn hình thức. Người chấm nhận ra ngay sự khác biệt.

Khi kết quả không như mong đợi

• Đây là kết quả, không phải thất bại. Một nghiên cứu làm đúng mà không tìm thấy điều mong đợi vẫn là đóng góp.
• Đừng sửa dữ liệu và đừng đổi câu hỏi cho khớp kết quả — cả hai đều là vấn đề nghiêm trọng về liêm chính.
• Giải thích vì sao có thể như vậy — đây là phần bàn luận có giá trị nhất.
• Báo cáo đầy đủ, kể cả phần không ủng hộ giả thuyết.
• Nói với người hướng dẫn sớm — họ đã gặp tình huống này nhiều lần.

Nếu bạn mắc kẹt ở khâu này

• Hỏi người hướng dẫn ngay thay vì loay hoay nhiều tuần.
• Hỏi trường có hỗ trợ về phương pháp không — nhiều nơi có và ít người hỏi.
• Hỏi bạn cùng khoá — thường có người đã làm phân tích tương tự.
• Đơn giản hoá — phân tích đơn giản làm đúng tốt hơn phân tích phức tạp làm sai.
• Nếu công cụ là rào cản, cân nhắc phương án phân tích khác mà bạn làm được.

Một điều đáng nhớ

Phép thử tốt nhất trước khi thu dữ liệu: vẽ ra bảng kết quả bạn hy vọng có, rồi hỏi mình sẽ điền vào đó bằng cách nào.

Nếu không trả lời được, thiết kế còn vấn đề — và bây giờ là lúc duy nhất còn sửa được.

Câu hỏi thường gặp