Nguyên tắc chung chỉ có một câu: xác minh bằng nguồn độc lập với bên bán. Giấy chứng nhận in màu đẹp mà nơi tuyển sinh đưa cho bạn không có giá trị xác minh, vì bạn không có cách nào biết tổ chức cấp nó là ai.
Phần còn lại là biết hỏi ai, hỏi gì, và hỏi theo thứ tự nào. Bài này liệt kê đầy đủ, kèm câu chữ dùng được ngay.
Thứ tự nên hỏi
Đi từ nguồn rẻ và nhanh nhất đến nguồn có thẩm quyền cao nhất. Phần lớn trường hợp bạn dừng ở bước 2.
Bước 1 — Chính cơ sở đào tạo, qua kênh chính thức
Nghe có vẻ ngược với nguyên tắc "độc lập với bên bán", nhưng có một khác biệt quyết định: gọi vào số tổng đài công bố trên website chính thức của trường, không gọi số mà người tư vấn đưa cho bạn.
Cách tìm website chính thức: tên trường thường đi kèm tên miền có đuôi .edu.vn. Nếu một "trường đại học" chỉ có website đuôi thương mại và không có tên miền giáo dục, đó là điều đáng hỏi.
Bốn câu hỏi cho phòng đào tạo sau đại học:
- "Trường mình có đào tạo trình độ thạc sĩ ngành [tên ngành] không, quyết định cho phép đào tạo số bao nhiêu ạ?"
- "[Tên đơn vị đang tuyển sinh] có phải là đơn vị được trường uỷ quyền tuyển sinh không ạ?"
- "Chương trình gồm bao nhiêu tín chỉ và thời gian đào tạo chuẩn là bao lâu ạ?"
- "Học phí nộp vào tài khoản nào của trường ạ?"
Câu 2 và câu 4 là hai câu bắt được nhiều vấn đề nhất. Một trung tâm có thể tuyển sinh hợp pháp cho một trường — nhưng cũng có thể đang mượn tên trường. Và học phí chuyển vào tài khoản cá nhân là dấu hiệu nghiêm trọng, kể cả khi mọi thứ khác trông ổn.
Bước 2 — Đề án tuyển sinh công khai
Cơ sở đào tạo có nghĩa vụ công khai đề án tuyển sinh. Đây là tài liệu tự bạn đọc được, không cần hỏi ai, và nó chứa: danh mục ngành, mã ngành, chỉ tiêu, điều kiện dự tuyển, học phí.
Hai thứ cần đối chiếu:
- Mã ngành — mã ngành trình độ thạc sĩ có tám chữ số, bắt đầu bằng số 8. Mã bắt đầu bằng số 7 là mã bậc đại học.
- Ngành bạn định học có nằm trong đề án không. Nếu đề án không nhắc gì đến ngành mà họ đang mời bạn học, đó là khoảng trống cần được giải thích.
Bước 3 — Bộ Giáo dục và Đào tạo
Dùng cho ba loại câu hỏi mà cơ sở đào tạo không phải là nguồn phù hợp:
- Công nhận văn bằng do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp. Đầu mối là Cục Quản lý chất lượng. Đây là nơi trả lời câu hỏi quan trọng nhất với chương trình quốc tế: bằng này có khả năng được công nhận tại Việt Nam không.
- Chương trình liên kết đào tạo với nước ngoài — đã được phê duyệt chưa, quyết định số bao nhiêu.
- Phản ánh về một cơ sở có dấu hiệu vi phạm trong tuyển sinh và đào tạo sau đại học.
Cách liên hệ: qua thông tin công bố trên cổng thông tin điện tử của Bộ. Hãy gửi câu hỏi bằng văn bản hoặc email để có căn cứ lưu, thay vì chỉ gọi điện.
Bước 4 — Sở giáo dục và đào tạo địa phương
Dùng khi câu hỏi liên quan đến một cơ sở đang hoạt động trên địa bàn, đặc biệt là các trung tâm, văn phòng tuyển sinh. Sở nắm được cơ sở nào đăng ký hoạt động hợp pháp tại địa phương mình.
Bước 5 — Bộ phận tổ chức cán bộ của cơ quan bạn
Chỉ áp dụng nếu bạn làm khu vực công, nhưng khi đó thì đây là câu trả lời quyết định, không phải bước phụ.
Vì kể cả khi chương trình hoàn toàn hợp pháp, vẫn còn câu hỏi riêng: bằng đó có được tính cho mục đích của bạn không. Ba câu cần hỏi:
- Vị trí việc làm tôi hướng tới yêu cầu trình độ và ngành nào?
- Bằng thạc sĩ hình thức vừa làm vừa học có được tính cho yêu cầu đó không?
- Bằng do cá nhân tự đi học có được tính không, hay chỉ tính bằng do cơ quan cử đi đào tạo?
Câu thứ ba hay bị bỏ sót nhất và có hệ quả lớn nhất. Hỏi bằng email để có căn cứ.
Với chương trình nước ngoài: thêm một nguồn nữa
Nếu trường ở nước ngoài, có một câu hỏi mà chỉ nước sở tại trả lời được: trường đó có được kiểm định bởi cơ quan có thẩm quyền tại nước đó không?
Đây là chỗ có nhiều tổ chức mạo danh — những "hiệp hội kiểm định" tự lập ra để cấp chứng nhận cho chính các trường trả tiền cho họ. Cách kiểm:
- Lấy tên cơ quan kiểm định mà trường công bố.
- Tra tên đó trên trang của bộ giáo dục nước sở tại, hoặc trên danh mục cơ quan kiểm định được thừa nhận của nước đó — không tra trên trang của chính trường.
- Nếu không tìm thấy cơ quan kiểm định đó trong danh mục chính thức, thì chứng nhận kia không nói lên điều gì.
Và nhớ rằng đây vẫn là câu hỏi khác với "bằng có được công nhận tại Việt Nam không". Một trường có thể được kiểm định đàng hoàng ở nước họ mà văn bằng vẫn gặp trở ngại khi công nhận tại Việt Nam, đặc biệt với chương trình trực tuyến hoàn toàn. Phải hỏi cả hai.
Cách soạn câu hỏi để nhận được câu trả lời dùng được
Cơ quan nhà nước trả lời tốt cho câu hỏi cụ thể và trả lời chậm cho câu hỏi chung chung.
Không nên hỏi: "Trường X có uy tín không ạ?" — không cơ quan nào trả lời câu này, vì nó không phải câu hỏi về sự việc.
Nên hỏi:
"Tôi muốn xác minh thông tin sau: [Tên đầy đủ của cơ sở] có được phép đào tạo trình độ thạc sĩ ngành [tên ngành, mã ngành] không? Đơn vị này đang tuyển sinh qua [tên đơn vị tuyển sinh]. Kính mong quý cơ quan hướng dẫn."
Ba yếu tố làm nên khác biệt: tên đầy đủ, ngành và mã ngành cụ thể, và một câu hỏi có thể trả lời bằng "có" hoặc "không".
Gửi bằng email hoặc văn bản, không chỉ gọi điện — bạn cần một câu trả lời lưu lại được.
Xác minh một tấm bằng đã được cấp
Khác với xác minh một chương trình đang tuyển sinh. Ba cách, theo mức thuyết phục tăng dần:
- Thông tin cấp văn bằng trên website trường. Cơ sở giáo dục có trách nhiệm công bố công khai thông tin về cấp văn bằng, chứng chỉ trên trang thông tin điện tử của mình. Tra theo họ tên hoặc số hiệu bằng.
- Bản sao văn bằng cấp từ sổ gốc — do chính trường đã cấp bằng phát hành, và có giá trị sử dụng thay cho bản chính.
- Trường xác nhận trực tiếp với bên yêu cầu, bằng văn bản.
Ba việc không nên làm
- Đừng nhận kết luận từ nhóm chat hoặc hội nhóm mạng xã hội. Ở đó có cả người thật lẫn người của chính nơi đang bán khoá học.
- Đừng coi việc "nhiều người đã học" là bằng chứng. Số đông không xác minh được tính hợp pháp — quyết định mở ngành thì có.
- Đừng đóng tiền trước rồi xác minh sau. Toàn bộ quy trình trên mất chừng một buổi. Chương trình thạc sĩ mất hai năm.
Hỏi đáp nhanh
Hỏi cơ quan nào để biết một trường có được đào tạo thạc sĩ ngành cụ thể không?
Bắt đầu từ chính phòng đào tạo sau đại học của trường, gọi vào số tổng đài công bố trên website chính thức, và xin số quyết định cho phép đào tạo ngành đó. Đối chiếu với đề án tuyển sinh công khai. Nếu vẫn chưa rõ, gửi văn bản hỏi Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc sở giáo dục và đào tạo địa phương.
Cơ quan nào phụ trách công nhận văn bằng do nước ngoài cấp?
Bộ Giáo dục và Đào tạo, đầu mối là Cục Quản lý chất lượng. Nên hỏi về khả năng công nhận trước khi nhập học, không phải sau khi tốt nghiệp, vì hình thức đào tạo là một trong những yếu tố được xem xét.
Người tư vấn đưa giấy phép có dấu đỏ thì có tin được không?
Không nên dừng ở đó, vì bạn không có cách xác minh tài liệu do chính bên bán đưa. Hãy lấy số hiệu quyết định ghi trên giấy rồi đối chiếu với nguồn độc lập: đề án tuyển sinh công khai của trường, hoặc gọi vào số tổng đài trên website chính thức của cơ sở đào tạo.
Xác minh mất bao lâu?
Gọi phòng đào tạo và đọc đề án tuyển sinh mất khoảng một buổi và giải quyết được phần lớn trường hợp. Hỏi bằng văn bản tới cơ quan quản lý thì lâu hơn, tính theo tuần. Nếu bạn đang bị giục đóng tiền gấp đến mức không kịp làm bước một, thì chính sự giục giã đó đã là thông tin cần lưu ý.