Học tập trung cho bạn một mạng lưới theo cách tự nhiên: ngồi cạnh nhau, đi ăn cùng, làm bài nhóm. Học từ xa thì không có phần "tự nhiên" đó — nhưng điều đó không có nghĩa là không có mạng lưới. Nó có nghĩa là mạng lưới phải được xây có chủ đích.
Và có một điều đáng nói ngay: mạng lưới của người vừa làm vừa học thường có giá trị nghề nghiệp cao hơn mạng lưới của lớp học liên tục. Vì bạn cùng lớp của bạn không phải sinh viên — họ là những người đang làm việc thật, ở những tổ chức thật, trong cùng lĩnh vực với bạn.
Ba tầng mạng lưới, ba cách xây
Tầng 1 — Bạn cùng lớp
Gần nhất và dễ nhất, nhưng cũng dễ trôi qua nhất nếu không làm gì.
Việc hiệu quả nhất, làm ngay học kỳ đầu: tìm hai đến ba người và lập một nhóm nhỏ ổn định. Không phải nhóm chat cả lớp mấy chục người — nhóm ba người trao đổi đều đặn.
Cách tìm: để ý ai đặt câu hỏi tốt trên diễn đàn học phần, ai phát biểu có ý trong buổi trực tuyến. Nhắn riêng một câu cụ thể: "Em thấy câu hỏi của anh về [chủ đề] hay quá. Em cũng đang vướng chỗ đó, anh em mình trao đổi thêm được không?"
Nhóm nhỏ này làm được ba việc mà học một mình không làm được: giải thích bài cho nhau (phép thử nghiêm khắc nhất của việc hiểu), nhắc nhau hạn nộp, và cho bạn cảm giác không đơn độc — thứ mà học từ xa thiếu nhất.
Tầng 2 — Giảng viên
Tầng có giá trị lâu dài nhất, và cũng là tầng người học từ xa hay bỏ trống nhất.
Bạn sẽ cần họ cho ba việc: hướng dẫn luận văn, thư giới thiệu nếu học tiếp, và đôi khi là cầu nối nghề nghiệp. Cả ba đều đòi hỏi họ biết bạn là ai — và giảng viên không viết được thư về một cái tên trên danh sách.
Bốn việc cụ thể, đều nhỏ:
- Đặt câu hỏi trên diễn đàn học phần sau mỗi bài. Câu hỏi cụ thể, không phải câu hỏi cho có.
- Bật camera và phát biểu trong buổi trực tuyến. Đây là việc đơn giản nhất và tạo khác biệt lớn nhất.
- Sau mỗi buổi trao đổi riêng, gửi email tóm tắt những gì đã bàn và việc bạn sẽ làm. Vừa là biên bản cho bạn, vừa cho thấy bạn làm việc có tổ chức.
- Đề nghị tham gia một dự án nghiên cứu của khoa, dù nhỏ và không lương.
Tầng 3 — Ngoài chương trình
Tầng này không phụ thuộc vào hình thức học, nên nó là nơi người học từ xa hoàn toàn bình đẳng:
- Hội nghề nghiệp và hiệp hội ngành. Tham gia với tư cách người học, nhiều nơi có mức phí thấp hơn.
- Hội thảo chuyên ngành, kể cả với tư cách người nghe. Đây cũng là nơi bạn gặp giảng viên các trường khác.
- Cộng đồng chuyên môn trực tuyến. Đóng góp bằng cách trả lời câu hỏi của người khác, không phải chỉ đăng câu hỏi của mình.
Cái mà người vừa làm vừa học có mà lớp chính quy không có
Điểm này đáng khai thác vì ít người nhận ra.
Trong lớp của bạn có người làm ở doanh nghiệp, ở cơ quan nhà nước, ở tổ chức phi lợi nhuận, ở nhiều tỉnh khác nhau. Họ không phải sinh viên hai mươi hai tuổi — họ là người có vị trí, có kinh nghiệm, có mạng lưới riêng.
Điều đó nghĩa là:
- Bạn học được từ họ những thứ không có trong giáo trình — cách một vấn đề được xử lý ở tổ chức khác, ngành khác.
- Họ là nguồn tiếp cận dữ liệu cho luận văn. Cần khảo sát ở nhiều đơn vị? Bạn cùng lớp chính là đường vào.
- Quan hệ nghề nghiệp thật hình thành được — hợp tác, giới thiệu, cơ hội công việc.
Nhưng nó chỉ xảy ra nếu mọi người biết nhau làm gì. Điều đó dẫn tới một việc đơn giản mà hiệu quả bất ngờ.
Việc đơn giản nhất, hiệu quả nhất
Giới thiệu bản thân một cách cụ thể ngay buổi đầu.
Không phải "em tên A, em rất vui được học cùng mọi người". Mà là:
"Em là A, làm [vị trí] ở [lĩnh vực] được [số] năm, chủ yếu về mảng [cụ thể]. Em học chương trình này vì đang muốn tìm hiểu [vấn đề]. Anh chị nào làm mảng [X] thì cho em kết nối với ạ."
Ba dòng này làm cho người khác biết khi nào nên tìm bạn — và bạn biết khi nào nên tìm họ. Phần lớn lớp học từ xa không có mạng lưới đơn giản vì không ai biết ai làm gì.
Nếu lớp bạn không có phần giới thiệu, hãy tự đăng lên diễn đàn. Thường sẽ có người làm theo, và cả lớp cùng được lợi.
Bốn thói quen nhỏ
- Trả lời câu hỏi của người khác trên diễn đàn, không chỉ đăng câu hỏi của mình. Người giúp người khác là người được nhớ đến.
- Đề nghị gặp mặt nếu ở cùng khu vực. Một buổi cà phê với ba người cùng tỉnh làm được nhiều hơn ba tháng nhắn tin.
- Kết nối trên mạng nghề nghiệp kèm một dòng nhắc bối cảnh: "Em là A học cùng lớp [tên học phần] với anh." Lời mời kết nối trống trơn thường bị bỏ qua.
- Giữ liên lạc sau tốt nghiệp. Mạng lưới mất giá trị nhanh nếu không dùng. Một tin nhắn hỏi thăm mỗi vài tháng là đủ để giữ.
Nếu bạn ngại giao tiếp
Điều đáng nói: học từ xa lại dễ hơn cho người ngại giao tiếp, nếu bạn dùng đúng kênh.
Viết một câu hỏi hay trên diễn đàn không cần bạn phải nói trước đám đông. Giúp một người trong nhóm nhỏ không cần bạn phải xã giao trong hội trường. Nhắn riêng cho một người cụ thể dễ hơn nhiều so với bắt chuyện trong giờ giải lao.
Và mục tiêu không phải là quen thật nhiều người. Ba người bạn thật sự trao đổi được có giá trị hơn ba mươi liên hệ hình thức — điều này đúng với mọi hình thức học.
Hỏi đáp nhanh
Học từ xa có xây được mạng lưới nghề nghiệp không?
Có, nhưng phải chủ ý chứ không tự đến. Bù lại, mạng lưới của lớp vừa làm vừa học thường có giá trị nghề nghiệp cao hơn, vì bạn cùng lớp là những người đang làm việc thật ở các tổ chức thật trong cùng lĩnh vực.
Nên bắt đầu từ đâu?
Giới thiệu bản thân một cách cụ thể ngay buổi đầu: bạn làm gì, mảng nào, học để tìm hiểu vấn đề gì, và muốn kết nối với ai. Phần lớn lớp học từ xa không có mạng lưới đơn giản vì không ai biết ai làm gì.
Làm sao để giảng viên nhớ mình?
Bốn việc nhỏ: đặt câu hỏi cụ thể trên diễn đàn sau mỗi bài, bật camera và phát biểu trong buổi trực tuyến, gửi email tóm tắt sau mỗi buổi trao đổi riêng, và đề nghị tham gia một dự án của khoa dù nhỏ.
Ngại giao tiếp thì làm thế nào?
Học từ xa lại dễ hơn cho người ngại giao tiếp nếu dùng đúng kênh: viết câu hỏi trên diễn đàn, giúp một người trong nhóm nhỏ, nhắn riêng cho một người cụ thể. Và mục tiêu không phải quen nhiều người — ba người thật sự trao đổi được có giá trị hơn ba mươi liên hệ hình thức.